Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 Âm lịch), còn được gọi là Tết "diệt sâu bọ", là một trong những ngày lễ truyền thống lâu đời của người Việt. Đây là dịp con cháu dâng hương tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi và xua đi những điều không may. Dù cùng chung ý nghĩa, mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở ba miền Bắc, Trung, Nam lại mang những nét đặc trưng riêng, phản ánh điều kiện tự nhiên, sản vật địa phương và tập quán văn hóa của từng vùng.

Điểm chung dễ nhận thấy nhất là trên mâm cúng của cả ba miền đều có cơm rượu nếp và các loại trái cây mùa hè. Theo quan niệm dân gian, vị cay nồng của rượu nếp cùng vị chua ngọt của trái cây giúp “diệt sâu bọ” trong cơ thể, thanh lọc và tăng cường sức khỏe trong thời điểm giao mùa. Các loại quả như mận, vải, đào, xoài hay dưa hấu thường được lựa chọn để dâng cúng tổ tiên.

Ở miền Bắc, mâm cúng Tết Đoan Ngọ mang đậm dấu ấn của vùng đồng bằng sông Hồng với cơm rượu nếp cái hoa vàng hoặc nếp cẩm là lễ vật không thể thiếu. Bên cạnh đó còn có bánh gio (bánh tro) - loại bánh được làm từ gạo nếp ngâm nước tro, gói trong lá chuối rồi luộc chín. Người xưa tin rằng món bánh thanh mát này giúp giải nhiệt cơ thể trong những ngày hè oi bức. Mâm cúng còn được bày thêm mận hậu, vải thiều và nhiều loại trái cây đầu mùa, tạo nên sắc màu đặc trưng của mùa hè miền Bắc.

Trong khi đó, miền Trung lại có cách đón Tết Đoan Ngọ khá riêng biệt. Nhiều gia đình thường chuẩn bị thịt vịt để cúng và dùng trong bữa cơm đoàn viên. Người dân quan niệm đây là thời điểm vịt béo ngon nhất trong năm. Bên cạnh đó tại một số địa phương miền Trung, chè kê là món ăn quen thuộc xuất hiện trên mâm lễ. Được nấu từ hạt kê vàng mềm, thơm dẻo, chè kê mang hương vị mộc mạc nhưng chứa đựng nét văn hóa ẩm thực đặc sắc của vùng đất nắng gió.

Nếu miền Bắc có bánh gio, miền Trung nổi bật với thịt vịt và chè kê thì miền Nam lại gây ấn tượng bởi sự phong phú, ngọt ngào trong các món cúng. Cơm rượu ở miền Nam thường được vo thành từng viên nhỏ, chan thêm nước đường ngọt dịu. Bên cạnh đó là bánh ú bá trạng - món bánh có nguồn gốc giao thoa văn hóa với cộng đồng người Hoa, được gói bằng lá chuối hoặc lá sen, bên trong có nhân đậu, thịt hoặc trứng muối. Chè trôi nước với những viên bột nếp tròn đầy tượng trưng cho sự viên mãn cũng là món không thể thiếu trên nhiều mâm cúng Tết Đoan Ngọ của người miền Nam.

Sự khác biệt trong mâm cúng Tết Đoan Ngọ của ba miền không chỉ thể hiện nét đa dạng trong văn hóa ẩm thực Việt Nam mà còn phản ánh đời sống gắn bó với thiên nhiên, mùa vụ của từng vùng đất. Dù là bánh gio miền Bắc, chè kê miền Trung hay bánh ú, chè trôi nước miền Nam, tất cả đều gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, bình an và một cuộc sống đủ đầy. Chính những sắc màu riêng ấy đã góp phần làm nên vẻ đẹp phong phú của Tết Đoan Ngọ trong đời sống văn hóa người Việt hôm nay.

Hương Việt (Tổng hợp)