Giữa vùng đất nắng gió Nam Trung Bộ, tháp Hòa Lai sừng sững tồn tại suốt hơn một thiên niên kỷ như chứng nhân lịch sử của nền văn minh Chămpa. Mới đây, công trình di tích quốc gia đặc biệt này tiếp tục thu hút sự quan tâm khi Bộ Xây dựng yêu cầu nghiên cứu phương án điều chỉnh hướng tuyến dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam nhằm hạn chế tối đa tác động đến khu di tích.

Dấu tích Chămpa hơn 1000 năm tuổi còn hiện hữu

Tháp Hòa Lai nằm tại thôn Ba Tháp, xã Thuận Bắc, tỉnh Khánh Hòa, ngay bên Quốc lộ 1. Công trình còn được người Chăm gọi là Hakral, được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII - IX, thuộc giai đoạn đầu của nghệ thuật kiến trúc Chămpa.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là một trong những quần thể tháp Chăm cổ đẹp và có giá trị nhất còn tồn tại tại Việt Nam. Cụm di tích được xây dựng trên khu đất rộng hơn 4,9 ha, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của Panduranga - vùng đất cực Nam của vương quốc Chămpa xưa.

Ban đầu, quần thể gồm ba công trình chính là tháp Bắc, tháp Giữa và tháp Nam, được bố trí theo trục Bắc - Nam và đều quay mặt về hướng Đông. Tuy nhiên, sau hàng trăm năm chịu tác động của thời gian và thiên nhiên, tháp Giữa đã đổ sập hoàn toàn. Hiện chỉ còn tháp Bắc và tháp Nam tương đối nguyên vẹn.

Ghi nhận thực tế cho thấy, tháp Bắc có quy mô nhỏ hơn nhưng vẫn giữ được nhiều chi tiết kiến trúc đặc sắc. Trong khi đó, tháp Nam nổi bật với kết cấu đồ sộ, hệ thống cửa chính, cửa giả và các mảng trang trí mang đậm dấu ấn nghệ thuật Chămpa cổ.

Kiến trúc độc đáo thách thức thời gian

Điểm đặc biệt của tháp Hòa Lai nằm ở kỹ thuật xây dựng. Các công trình được ghép từ những viên gạch nung theo phương pháp "mài chập", tạo nên các mối nối gần như không nhìn thấy bằng mắt thường.

Chất kết dính được cho là có nguồn gốc từ thực vật, chủ yếu là dầu rái. Đây là kỹ thuật xây dựng bí ẩn từng khiến nhiều nhà khảo cổ và chuyên gia bảo tồn trong nước lẫn quốc tế dành nhiều năm nghiên cứu.

Trên thân tháp, các hoa văn được chạm khắc tinh xảo với nhiều đề tài tôn giáo và thần thoại. Nổi bật nhất là hình chim thần Garuda xuất hiện ở các góc tháp, biểu tượng cho sức mạnh bảo hộ trong văn hóa Hindu giáo.

Dù đã trải qua hơn 1000 năm tồn tại, nhiều mảng tường, phù điêu và chi tiết trang trí vẫn còn tương đối rõ nét. Tuy nhiên, không ít khu vực đã xuất hiện dấu hiệu xuống cấp, bào mòn do thời tiết khắc nghiệt và tác động của môi trường.

Giai đoạn 2006 - 2007, cụm tháp được tiến hành tu bổ, phục hồi. Những viên gạch phục dựng đều được đánh dấu năm thực hiện cùng biểu tượng của đơn vị bảo tồn nhằm phân biệt với vật liệu gốc.

Năm 2016, tháp Hòa Lai được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, trở thành điểm đến quan trọng đối với các nhà nghiên cứu lịch sử, khảo cổ học và du khách yêu thích văn hóa Chămpa.

Đề xuất “nắn” tuyến đường sắt để bảo vệ di sản

Trong quá trình rà soát hướng tuyến dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tỉnh Khánh Hòa nhận thấy một số đoạn cầu cạn có nguy cơ ảnh hưởng đến nhà thờ, nghĩa trang và đặc biệt là khu vực tháp Hòa Lai.

Theo quy định của Luật Di sản văn hóa, khu vực bảo vệ của di tích quốc gia đặc biệt là vùng cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Vì vậy, địa phương đã kiến nghị Bộ Xây dựng xem xét điều chỉnh hướng tuyến nhằm giảm thiểu tác động đến công trình cổ.

Tiếp thu ý kiến, Bộ Xây dựng đã yêu cầu Ban Quản lý dự án Thăng Long cùng đơn vị tư vấn khảo sát chi tiết điều kiện địa hình, địa chất và công tác giải phóng mặt bằng. Trên cơ sở đó, các bên sẽ nghiên cứu phương án tuyến tối ưu, vừa bảo đảm hiệu quả đầu tư, kết nối giao thông, vừa hạn chế tối đa ảnh hưởng đến đời sống người dân và các di tích lịch sử.

Động thái này được nhiều chuyên gia văn hóa đánh giá tích cực bởi việc bảo tồn những công trình có tuổi đời hơn 1.000 năm luôn là thách thức trong quá trình phát triển hạ tầng hiện đại.

Giữa những đổi thay mạnh mẽ của đất nước, tháp Hòa Lai vẫn đứng đó như một biểu tượng trường tồn của nền văn minh Chămpa. Việc cân nhắc điều chỉnh hướng tuyến đường sắt tốc độ cao không chỉ là câu chuyện kỹ thuật giao thông mà còn thể hiện sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và gìn giữ những giá trị di sản quý giá cho các thế hệ tương lai.

Momo (Tổng hợp)