"Nếu chưa quen, bạn sẽ thấy món này có mùi khá lạ". Đó là lời cảnh báo vui mà người dân Lập Thạch (Vĩnh Phúc cũ) thường dành cho du khách khi lần đầu được mời thưởng thức cá thính. Quả thực, khác với những món cá kho, cá nướng quen thuộc, cá thính mang hương vị rất riêng nhờ quá trình lên men tự nhiên kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng.

Nhưng cũng giống như nhiều món ăn truyền thống khác của Việt Nam, sự hấp dẫn của cá thính không nằm ở ấn tượng đầu tiên mà ở dư vị đọng lại sau khi thưởng thức.

Khi được rán trên chảo nóng, từng miếng cá chuyển màu vàng nâu bắt mắt, lớp ngoài hơi giòn còn bên trong vẫn giữ được độ mềm và săn chắc. Mùi thơm của thính gạo rang lan tỏa, hòa quyện với vị béo của cá và chút chua dịu đặc trưng tạo nên hương vị khó nhầm lẫn. Chính sự kết hợp ấy khiến nhiều người từ e dè trở thành yêu thích lúc nào không hay.

Cá thính là món ăn đã gắn bó với người dân huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc qua nhiều thế hệ. Trước khi có tủ lạnh hay các phương pháp bảo quản hiện đại, người dân địa phương đã nghĩ ra cách ướp cá với muối và thính để giữ thực phẩm được lâu hơn. Từ nhu cầu dự trữ thức ăn trong những ngày khó khăn, một món đặc sản mang đậm bản sắc vùng trung du Bắc Bộ đã ra đời.

Cá được ướp với thính làm từ gạo hoặc ngô rang vàng. Ảnh: Dũng Hoa

Điều làm nên sức hút của cá thính không chỉ là nguyên liệu mà còn nằm ở sự kiên nhẫn của người làm. Cá được làm sạch, ướp muối rồi phủ kín bằng lớp thính làm từ gạo hoặc ngô rang vàng. Sau đó, tất cả được ủ trong chum, vại hoặc hũ kín để lên men tự nhiên. Thời gian càng đủ lâu, cá càng dậy hương và có vị đậm đà hơn.

Ở Lập Thạch, mỗi gia đình lại có một bí quyết riêng để tạo nên hương vị đặc trưng. Có nhà sử dụng gạo nếp để làm thính, có nhà kết hợp thêm ngô rang. Tỷ lệ muối, thời gian ủ hay cách bảo quản đều ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm. Chính vì vậy, dù cùng là cá thính nhưng mỗi mẻ cá lại mang nét riêng khó trộn lẫn.

Người địa phương thường cho rằng cá thính ngon nhất khi được rán vàng rồi ăn cùng cơm nóng. Vị chua nhẹ giúp món ăn không bị ngấy, trong khi hương thính rang tạo cảm giác bùi thơm rất đặc biệt. Một số gia đình còn dùng cá thính để nướng than hoa hoặc hấp, giữ nguyên hương vị truyền thống.

Cá thính được chiên vàng ăn với cơm nóng. Ảnh: TuyetAnhHo

Không ít du khách tìm đến Vĩnh Phúc đã xem việc thử cá thính như một trải nghiệm ẩm thực đáng nhớ. Bởi đây không phải món ăn chiều lòng thực khách ngay từ lần đầu gặp gỡ. Nó giống như một câu chuyện cần thời gian để cảm nhận. Ban đầu có thể thấy lạ, nhưng càng ăn càng nhận ra sự tinh tế trong cách người xưa tận dụng nguyên liệu địa phương để tạo nên món ăn vừa bảo quản được lâu, vừa có hương vị độc đáo.

Giữa thời đại của những món ăn chế biến nhanh và hương vị công nghiệp, cá thính Lập Thạch vẫn giữ được nét mộc mạc vốn có. Mùi lên men đặc trưng có thể khiến người ta chần chừ trong lần đầu thưởng thức, nhưng chính điều đó lại tạo nên sức hấp dẫn riêng. Có lẽ vì thế mà với nhiều người, cá thính không chỉ là một món đặc sản, mà còn là minh chứng cho sự phong phú của văn hóa ẩm thực Việt Nam tưởng chừng giản dị nhất lại có thể tạo nên hương vị khiến người ta nhớ mãi.

Hồ Anh (Tổng hợp)