Người phụ nữ Mông ngồi dệt lanh. Ảnh: Đặng Phương

Nằm dưới chân cổng trời Quản Bạ, làng dệt lanh Lùng Tám (xã Lùng Tám, tỉnh Tuyên Quang) từ lâu đã trở thành điểm đến hấp dẫn với du khách trong và ngoài nước.

Không chỉ nổi tiếng với những tấm vải thổ cẩm tinh xảo, làng dệt lanh Lùng Tám còn lưu giữ nghề dệt lanh truyền thống có lịch sử hàng trăm năm. Nghề thủ công này gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào H'Mông trên cao nguyên đá Hà Giang.

Đối với người H'Mông, cây lanh không đơn thuần là nguyên liệu dệt vải mà còn mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt. Họ tin rằng, khi qua đời, mỗi người đều phải mặc trang phục làm từ vải lanh mới có thể tìm được đường về với tổ tiên. Người phụ nữ trước khi về nhà chồng cũng phải chuẩn bị cho mình bộ quần áo lanh để được tổ tiên bên chồng đón nhận và phù hộ.

 

Ngôi làng Lùng Tám nổi tiếng với nghề dệt lanh thủ công. Ảnh: Đặng Phương

Để hoàn thành một tấm vải lanh truyền thống, người H'Mông phải trải qua tới 41 công đoạn hoàn toàn thủ công. Mỗi bước đều đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và rất nhiều thời gian.

Sau khi thu hoạch, thân lanh được tách lấy sợi rồi se thành từng cuộn. Phụ nữ H'Mông thường tranh thủ se sợi vào những lúc rảnh rỗi nên họ luôn mang theo cuộn lanh bên mình. Để sợi chắc và đều hơn, người dân còn sử dụng một dụng cụ đặc biệt giúp phối hợp nhịp nhàng giữa tay và chân, có thể se nhiều sợi cùng lúc.

Những bó sợi sau đó được ngâm, luộc nhiều lần với nước tro bếp để làm mềm và tẩy trắng tự nhiên. Trong lần luộc cuối sẽ cho thêm sáp ong giúp sợi mượt và trơn hơn. Cuối cùng, các bó sợi lanh được đặt lên khúc gỗ tròn, trên đè bằng một tấm đá phẳng. Người phụ nữ dùng chân nhún đều để tấm đá lăn qua lại, giúp sợi lanh trở nên mềm và trắng sáng.

Từng sợi lanh được se thành cuộn. Ảnh: Đặng Phương

Hình ảnh người H'Mông dệt lanh. Ảnh: Đặng Phương

Khi sợi đạt yêu cầu, người phụ nữ mới bắt đầu đưa lên khung cửi để dệt. Đây là công việc kéo dài hàng tháng vì họ chỉ có thể tranh thủ thực hiện sau khi hoàn thành việc đồng áng và chăm lo gia đình.

Sau khi dệt xong, tấm vải tiếp tục được luộc, giặt sạch, phơi khô rồi lại cán phẳng trước khi bước sang công đoạn nhuộm màu.

Người H'Mông sử dụng kỹ thuật nhuộm chàm riêng cho vải lanh. Tấm vải thường được nhuộm nhiều lần nhằm đạt được màu sắc như ý. Ngoài chàm, họ còn tận dụng lá cây, rễ cây, vỏ gỗ và nhiều nguyên liệu từ thiên nhiên để tạo ra những gam màu bền đẹp theo thời gian.

Người phụ nữ tỉ mỉ vẽ từng họa tiết lên vải lanh. Ảnh: Đặng Phương

Điểm đặc biệt nhất nằm ở công đoạn vẽ sáp ong. Những chiếc bút thủ công được nhúng vào sáp ong nóng chảy rồi tỉ mỉ tạo nên các họa tiết như hình xoắn ốc, tam giác, đồng tiền, chân chim hay chữ thập. Mỗi hoa văn đều mang ý nghĩa riêng, phản ánh quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và cuộc sống của người H'Mông.

Bởi sự công phu ấy, để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống, người thợ có khi phải dành gần một năm lao động liên tục.

Ngày nay, trước nhịp sống hiện đại, nghề dệt lanh truyền thống từng đứng trước nguy cơ mai một, khi nhiều người trẻ không còn mặn mà với công việc đòi hỏi quá nhiều thời gian và công sức.

Bước ngoặt đến vào năm 2001 khi Hợp tác xã Dệt lanh Lùng Tám được thành lập. Mô hình này giúp người dân có nguồn thu nhập ổn định và tạo thêm việc làm cho phụ nữ vùng cao. Từ 10 thành viên ban đầu, hợp tác xã đã phát triển lên hơn 100 lao động, chủ yếu là phụ nữ địa phương.

Bên cạnh những tấm vải truyền thống, các nghệ nhân còn sáng tạo nhiều sản phẩm phục vụ nhu cầu du lịch như túi xách, khăn quàng, ví, gối, quần áo, phụ kiện... Tất cả đều được làm từ sợi lanh địa phương kết hợp với các hoa văn truyền thống đặc trưng của người H'Mông.

 

Các sản phẩm được làm từ lanh. Ảnh: Đặng Phương

Ngày nay, ghé tới làng dệt lanh Lùng Tám, du khách không chỉ được tìm hiểu quy trình làm nên một tấm vải lanh mà còn có cơ hội trực tiếp quan sát các nghệ nhân se sợi, dệt vải, nhuộm chàm và vẽ sáp ong ngay tại xưởng.

Anh Đặng Phương, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ làng dệt lanh Lùng Tám không chỉ là nơi lưu giữ nghề dệt lanh truyền thống của người H'Mông mà còn kể câu chuyện về sự bền bỉ, khéo léo và tâm huyết của những người phụ nữ vùng cao.

"Từ những sợi lanh mộc mạc, họ tạo nên những tấm vải tinh xảo, mang đậm dấu ấn văn hóa. Mỗi đường dệt, mỗi hoa văn đều như tái hiện vẻ đẹp của núi rừng và những ước vọng bình dị của người H'Mông", anh Phương nói.

Theo Lao Động