Tìm thấy “chất thơ” từ sự khắc nghiệt của thực tại

Cảm xúc của NSND Phạm Nhuệ Giang như thế nào khi biết bộ phim "Thung lũng hoang vắng" được lựa chọn để trình chiếu lại tại Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần IV sau hai thập kỷ?

Tôi cảm thấy rất vui vì bộ phim được lựa chọn trình chiếu trong chương trình "Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm Đổi Mới". Trong dòng chảy của 40 năm đó, tôi tin rằng tác phẩm của mình đã đáp ứng được tiêu chí về những tìm tòi, đổi mới của điện ảnh Việt Nam. Đây là một trải nghiệm thú vị khi tôi có cơ hội gặp lại khán giả ngày hôm nay để xem họ suy nghĩ gì về một bộ phim phản ánh hình ảnh đất nước từ 20 năm trước

Thưa đạo diễn, đã hơn hai thập kỷ trôi qua kể từ ngày Thung lũng hoang vắng ra đời. Nhìn lại bối cảnh điện ảnh Việt Nam những năm 2000, khi hầu hết đồng nghiệp đang tìm tòi những phương thức biểu hiện mới, tại sao chị lại chọn đề tài về ngành giáo dục nhưng lại đầy tính đột phá về nội tâm con người như vậy?

Tôi luôn nghĩ đơn giản thế này: làm sao để một bộ phim có thể nói được cái phần sâu kín nhất bên trong mỗi con người. Ở Thung lũng hoang vắng, đó là những giáo viên đặt trong một hoàn cảnh cực kỳ khắc nghiệt của miền núi thời bấy giờ. Thời điểm tôi quay phim, thực tế đúng là như vậy: không điện, không sóng liên lạc, sự cô đơn bao trùm.

Tôi muốn nói về trách nhiệm công dân của một nhà giáo, nhưng hơn hết là muốn khai thác sự hy sinh thầm lặng của họ. Họ mang văn minh đến cho những người trẻ ở vùng hoang sơ, nhưng bên trong họ là những thử thách khốc liệt về sự cô đơn và những khát khao cá nhân bị kìm nén. Nếu mình chỉ tô hồng nhiệm vụ mà không nói được cái phần khát khao bên trong đó, thì chưa thể thấy hết được tầm vóc và trách nhiệm của một giáo viên.

Được biết bối cảnh Tả Phình ngày đó vô cùng khó khăn. Điều gì đã thôi thúc chị và đoàn phim quyết tâm bám trụ nơi "cua tay áo" nguy hiểm đó, thay vì chọn một phương án an toàn hơn?

Có một kỷ niệm tôi không bao giờ quên. Khi đang đi tìm bối cảnh, từ phía xa xa, tôi nhìn thấy một lá cờ Tổ quốc tung bay trên một ngôi nhà nhỏ giữa thung lũng. Chỉ riêng hình ảnh đó thôi đã đủ làm tôi xúc động mạnh mẽ. Nó truyền cho tôi cảm hứng và sự quyết tâm lạ kỳ.

Lúc đó, các anh lái xe phản đối dữ lắm vì đường đi quá hiểm trở, một bên là vực, một bên là núi, lại không có điện. Nhưng khi đến ngôi trường ở làng Tả Phình, nó đúng hệt như những gì tôi tưởng tượng. Chúng tôi quyết định ở lại luôn tại đó, tự dựng lán, đóng giường tre bằng những vật liệu xung quanh để ở tạm. Chính sự hoang vắng, khắc nghiệt đó lại tạo ra một chất thơ rất riêng cho bối cảnh, điều mà nếu làm ở một nơi tiện nghi sẽ không bao giờ có được.

Bảo vệ “bản sắc” tác phẩm

Thời điểm đó, điện ảnh Việt Nam bắt đầu có những sự chuyển dịch sang cách nhìn giàu tính phát hiện hơ. Chị có cảm thấy mình gặp khó khăn khi đưa vào phim những lát cắt quá thật, thậm chí là những khát khao bản năng của nhà giáo– vốn là hình tượng luôn được yêu cầu phải "chuẩn mực"?

Đúng là như vậy. Thung lũng hoang vắng suýt chút nữa đã không được chiếu vì vấp phải sự kiểm duyệt khắt khe. Có những lá thư nặc danh gửi đến phản đối việc tại sao phim về giáo viên mà lại có quá nhiều cảnh riêng tư, cho rằng như thế là không tốt cho ngành giáo dục. Họ vẫn giữ tư duy cũ: hễ làm về nhà giáo là phải ca ngợi, phải lý tưởng hóa mà quên mất họ cũng là con người.

Lúc đó, tôi đã rất quyết liệt tranh luận với các nhà quản lý. Tôi bảo nếu cắt đi những cảnh đó, bộ phim sẽ mất đầu mất đuôi, không còn là chính nó nữa. Nhất là phần khát khao của các cô giáo trẻ – họ sống cô đơn giữa núi rừng, tuổi xuân trôi qua trong sự khắc khoải về tình yêu, tình dục... đó là hiện thực. Thật may mắn là khi đó, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm (lúc bấy giờ là Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin) sau khi xem xong đã khẳng định: "Tôi thấy phim rất tốt, không phải sửa chữa hay cắt xén gì cả". Nhờ cái nhìn toàn cảnh và có tâm của bác mà bộ phim mới được ra đời trọn vẹn.

Hồng Ánh – Sự lựa chọn của “định mệnh”

Nhắc đến phim của NSND Phạm Nhuệ Giang, khán giả thường nghĩ ngay đến Hồng Ánh. Mối duyên nợ này bắt đầu từ đâu, và vì sao chị lại "chung thủy" với nữ diễn viên này đến thế?

Hồng Ánh có một gương mặt rất "cinema". Có thể so với những người mẫu bây giờ chị không rực rỡ bằng, nhưng khi vào ống kính, đặc biệt là những cảnh cận, vẻ đẹp tinh thần và nội tâm của Hồng Ánh bừng sáng. Chị ấy có sự nhạy cảm tuyệt vời với nhân vật.

Thực ra, đến phim Tâm hồn mẹ, tôi đã từng muốn thay đổi, tìm một gương mặt mới. Tôi từng tiếp xúc với một cô ca sĩ, nhưng cô ấy không đủ dũng cảm để biến mình thành một người đàn bà bán hoa quả lam lũ ở chợ gầm cầu. Sau khi tìm rất nhiều người, cuối cùng tôi nhận ra không ai có thể thay thế được Hồng Ánh.

Tính nữ trong phim của chị luôn rất mạnh mẽ nhưng cũng đầy bi kịch. Chị xây dựng hình tượng người phụ nữ dựa trên quy chuẩn nào?

Tôi muốn làm về tính nữ thật nhất có thể. Nó không chỉ là sự ca ngợi một chiều. Phụ nữ trong phim tôi có tình yêu, có bản năng đàn bà mạnh mẽ nhưng đôi khi chính sự yếu đuối trong cái bản năng đó lại gây ra bi kịch. Tôi muốn khai thác mọi khía cạnh, cả những mặt trái, để khán giả thấy họ là những con người bằng xương bằng thịt, chứ không phải những hình mẫu được tô vẽ.

Giá trị của sự thật và sức sống bền bỉ của một tác phẩm chân thực

Có ý kiến cho rằng nếu Thung lũng hoang vắng được làm ở thời đại kỹ thuật số bây giờ, có lẽ nó sẽ không sâu sắc bằng. Chị nghĩ sao về điều này?

Kỹ thuật và kinh phí rất quan trọng, nó giúp phim chỉn chu hơn. Nhưng dù ở thời đại nào, ý tưởng và sự chân thật vẫn là cốt lõi. Thời chúng tôi làm phim rất nghèo, kinh phí chỉ khoảng 400 triệu đồng – một con số khiến bạn bè quốc tế phải ngạc nhiên. Chúng tôi phải tiết kiệm từng mét phim, diễn viên bị áp lực kinh khủng vì nếu quay nhiều đúp là làm hại đoàn phim.

Nhưng chính cái khó ấy lại ép chúng tôi phải đào sâu, phải kiên nhẫn. Như việc tôi bắt một bác nông dân thực thụ ở Sa Pa tập đi tập lại 20 lần cho một cảnh quay chỉ để đạt được sự chân thực nhất. Tôi không muốn một diễn viên người Kinh đóng giả người dân tộc.

Chị kỳ vọng gì vào sự đón nhận của khán giả trẻ hôm nay đối với những bộ phim mang tính biểu tượng như Thung lũng hoang vắng khi tác phẩm trình chiếu trở lại tại Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần IV

Tôi tin rằng những bộ phim nói được sự thật về con người sẽ luôn có chỗ đứng. Điện ảnh thế giới họ vẫn luôn trân trọng những bộ phim sâu sắc về tâm lý, vì đó là những giá trị tồn tại mãi. Phim không chỉ để giải trí đơn thuần theo kiểu kinh dị hay hành động đuổi bắt.

Mỗi lần phim được chiếu lại, thấy những thầy giáo đi xem đến lần thứ tư và coi bộ phim như một "tri kỷ" nói hộ lòng mình, tôi lại cảm thấy ấm lòng. Đó chính là phần thưởng lớn nhất cho người đạo diễn. Tôi hy vọng khán giả trẻ sẽ đến với điện ảnh bằng sự tin tưởng rằng họ sẽ tìm thấy những giá trị thật sự, những bộ phim khiến họ phải suy nghĩ sau khi rời rạp.

Xin cảm ơn NSND Phạm Nhuệ Giang.

PV