Không cần bếp nướng hiện đại hay những dụng cụ cầu kỳ, người dân vùng quê Nam Định (cũ, nay là Ninh Bình) từ lâu đã biết tận dụng những vật dụng quen thuộc trong đời sống hằng ngày để tạo nên những món ăn đậm đà hương vị. Trong số đó, cá nướng úp chậu là một món ăn đặc biệt. Chỉ với cá đồng, rơm khô và một chiếc chậu, người dân đã tạo nên món ăn thơm lừng, trở thành nét ẩm thực độc đáo của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Điều khiến nhiều người tò mò ngay từ lần đầu nghe tên món ăn chính là cách chế biến khác lạ. Thay vì đặt cá lên vỉ nướng trên than hồng như thông thường, người ta làm sạch cá, tẩm ướp gia vị rồi dựng cá quanh một que tre hoặc thanh nứa. Sau đó, cá được phủ kín bằng một chiếc chậu lớn úp ngược xuống đất. Rơm khô được chất quanh chậu và đốt cháy từ bên ngoài.

Cá sau khi ướp gia vị được đặt lên rơm sạch, sau đó phủ chậu lên, đốt rơm phía ngoài để tạo sức nóng làm chín cá bên trong. Ảnh: Nguyễn Đức

Chiếc chậu lúc này đóng vai trò như một chiếc lò giữ nhiệt. Hơi nóng từ rơm cháy lan tỏa đều, giúp cá chín từ từ mà không bị cháy xém. Nhờ phương pháp chế biến này, thịt cá giữ được độ ngọt tự nhiên, săn chắc nhưng vẫn mềm bên trong. Mùi thơm của cá quyện cùng hương rơm đồng nội tạo nên nét hấp dẫn rất riêng mà khó có cách nướng nào mang lại.

Nguyên liệu để làm món ăn thường là các loại cá nước ngọt quen thuộc như cá trắm, cá chép, cá mè hay cá quả. Cá càng tươi thì thành phẩm càng thơm ngon. Gia vị ướp không quá cầu kỳ, chủ yếu gồm muối, gừng, riềng, sả, nghệ hoặc một số loại lá thơm tùy theo khẩu vị từng gia đình. Chính sự giản dị ấy lại giúp hương vị tự nhiên của cá được giữ trọn vẹn.

Thành phẩm cá nướng úp chậu. Ảnh: Nguyễn Đức

Món cá nướng úp chậu gắn liền với ký ức của nhiều người dân vùng quê Nam Định. Trước đây, sau mỗi vụ gặt, rơm rạ luôn có sẵn trong sân nhà. Những dịp gia đình sum họp, đám giỗ hay ngày lễ, người lớn thường quây quần chuẩn bị cá, nhóm lửa rồi chờ đợi mẻ cá chín thơm. Trẻ con háo hức đứng quanh, mong đến lúc chiếc chậu được nhấc lên để hít hà mùi thơm lan tỏa khắp sân.

Không chỉ là một món ăn, cá nướng úp chậu còn phản ánh sự khéo léo và sáng tạo của người nông dân trong việc tận dụng những nguyên liệu, vật dụng sẵn có. Từ chiếc chậu dùng trong sinh hoạt hằng ngày, người dân đã nghĩ ra một phương pháp chế biến hiệu quả, phù hợp với điều kiện cuộc sống thời trước. Cách làm ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần tạo nên nét đặc sắc trong văn hóa ẩm thực địa phương.

Ngày nay, dù nhiều thiết bị nấu nướng hiện đại đã xuất hiện, cá nướng úp chậu vẫn giữ được sức hút riêng. Không ít du khách khi đến Nam Định tìm kiếm cơ hội thưởng thức món ăn này để cảm nhận hương vị đồng quê mộc mạc. Với nhiều người, điều đáng nhớ không chỉ là vị ngọt của thịt cá mà còn là câu chuyện về một thời gắn bó với ruộng đồng, khi từ những vật dụng bình dị nhất, người dân đã tạo nên một món đặc sản mang đậm dấu ấn quê hương.

Hương Việt (Tổng hợp)