Mỗi độ tháng Sáu, tháng Bảy, khi những đầm sen Hồ Tây bước vào mùa nở rộ, người Hà Nội lại nhắc đến một thức quà thanh tao đã gắn bó với đất kinh kỳ suốt hàng trăm năm: trà sen Quảng An. Không chỉ là một loại đồ uống, trà sen còn là kết tinh của văn hóa thưởng trà, của sự tinh tế trong đời sống người Việt và của một nghề thủ công được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024.

Từ sáng sớm tinh mơ, khi mặt hồ còn phủ một lớp sương mỏng, những người trồng sen ở Quảng An đã chèo thuyền ra đầm hái những bông sen bách diệp vừa chớm nở. Đây là giống sen đặc trưng của Hồ Tây, nổi tiếng với hương thơm đậm, nhiều lớp cánh và được xem là nguyên liệu quý nhất để làm trà sen truyền thống.

Theo các tài liệu về nghề ướp trà sen Quảng An, chính điều kiện tự nhiên đặc biệt của vùng đất ven Hồ Tây với diện tích mặt nước lớn, lớp bùn dày và thổ nhưỡng phù hợp đã tạo nên giống sen bách diệp nổi tiếng từ nhiều thế hệ. Nguồn nguyên liệu này góp phần làm nên danh tiếng của trà sen Tây Hồ - một trong những dòng trà ướp hương công phu bậc nhất Việt Nam.

Để tạo ra một mẻ trà sen đúng chuẩn truyền thống, công đoạn đầu tiên là tách lấy "gạo sen" - phần nhụy nhỏ màu trắng ngà nằm giữa lòng hoa. Đây là phần lưu giữ nhiều tinh dầu thơm nhất của bông sen. Công việc tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn bởi mỗi bông sen chỉ cho một lượng gạo rất nhỏ.

Sau khi thu hoạch, gạo sen được trộn xen kẽ với trà xanh đã sao khô. Người làm nghề gọi đây là công đoạn "ướp hương". Trà sẽ được ủ trong nhiều giờ để hấp thụ hương thơm tự nhiên từ sen. Khi hương đã ngấm, nghệ nhân tiếp tục sàng bỏ gạo sen cũ rồi thay lớp gạo sen mới. Quy trình này được lặp lại nhiều lần, có những mẻ trà phải trải qua 5 đến 7 lượt ướp mới đạt độ thơm mong muốn.

Sự cầu kỳ ấy lý giải vì sao trà sen Quảng An từ lâu được xem là thức trà dành cho những người thực sự yêu trà. Một cân trà thành phẩm có thể cần đến hàng nghìn bông sen bách diệp và nhiều ngày lao động liên tục của người thợ. Do đó, trà sen truyền thống không đơn thuần là sản phẩm nông nghiệp mà là kết tinh của kỹ năng thủ công, tri thức dân gian và kinh nghiệm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Điều đáng quý là giữa nhịp sống hiện đại, nhiều gia đình ở Quảng An vẫn kiên trì gìn giữ nghề tổ. Với họ, mùa sen không chỉ là mùa làm ăn mà còn là mùa giữ gìn ký ức văn hóa của Hà Nội. Những bông sen được hái lúc bình minh, những mẻ trà được canh lửa cẩn thận hay mùi hương thoang thoảng trong căn nhà nhỏ ven Hồ Tây đều là một phần của di sản sống.

Tháng 8/2024, nghề thủ công truyền thống ướp trà sen Quảng An chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này không chỉ ghi nhận giá trị của một nghề truyền thống mà còn khẳng định vị trí đặc biệt của trà sen trong đời sống văn hóa người Việt.

Mùa sen rồi sẽ qua, những đầm sen Hồ Tây sẽ dần thưa sắc hồng. Nhưng với những nghệ nhân Quảng An, hành trình gìn giữ hương sen trong từng cánh trà vẫn tiếp tục. Đó không chỉ là cách lưu giữ một nghề cổ mà còn là cách gìn giữ nét thanh lịch, tinh tế của văn hóa Hà Nội qua từng chén trà thơm.

Hải Trà (Tổng hợp)