Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, giếng Bá Lễ được hình thành vào khoảng thế kỷ VIII - IX, dưới thời cư dân Chămpa sinh sống và phát triển mạnh tại vùng hạ lưu sông Thu Bồn. Đây được xem là một trong những giếng cổ tiêu biểu còn lại ở Hội An, phản ánh đời sống sinh hoạt và trình độ kỹ thuật xây dựng của người Chăm từ hơn 1.000 năm trước.

Điểm đặc biệt của giếng Bá Lễ nằm ở kiến trúc độc đáo. Giếng có dạng hình vuông, được xây bằng những viên gạch nung xếp khít lên nhau mà hầu như không sử dụng chất kết dính. Bên dưới là hệ thống khung gỗ lim giúp công trình bền vững qua hàng trăm năm mưa nắng. Dù trải qua nhiều biến động lịch sử, giếng vẫn giữ được nguồn nước trong lành và ổn định quanh năm.

Miệng giếng Bá Lễ nhìn từ bên ngoài có hình vuông. Ảnh: TH

Với người dân Hội An, giếng Bá Lễ không đơn thuần là một công trình kiến trúc cổ. Nguồn nước nơi đây từ lâu được xem là “linh hồn” của ẩm thực phố Hội. Nhiều người tin rằng chính dòng nước ngọt thanh này đã góp phần tạo nên hương vị đặc trưng của những món ăn nổi tiếng như cao lầu, mì Quảng hay chè mè đen (xí mà). Bởi vậy, suốt nhiều thập kỷ, những đôi quang gánh chở nước từ giếng Bá Lễ đã trở thành hình ảnh quen thuộc trên các con phố cổ.

Thế nhưng ngày nay, khi hệ thống nước máy phát triển rộng khắp, nhu cầu sử dụng nước giếng giảm đáng kể. Nghề gánh nước thuê từng tồn tại trước đó và rất quen thuộc với người dân gần như biến mất. Lượng du khách tìm đến giếng Bá Lễ cũng không còn đông như trước. Dòng nước vẫn trong vắt, thành giếng vẫn phủ màu rêu phong cổ kính, nhưng không gian xung quanh đã trở nên trầm lắng hơn nhiều.

Giếng Bá Lễ mang đặc trưng trong cách xây dựng của người Chăm xưa. Ảnh: PL

Theo các nhà nghiên cứu di sản, điều đáng lo không phải là việc ít người đến lấy nước, mà là nguy cơ mai một những câu chuyện văn hóa gắn với giếng cổ. Bởi giá trị của giếng Bá Lễ không chỉ nằm ở kiến trúc hay niên đại, mà còn ở ký ức cộng đồng, ở những câu chuyện về cư dân Chămpa, về thương cảng Hội An sầm uất một thời và về những con người đã sống nhờ mạch nước ngầm ấy qua nhiều thế hệ.

Hiện nay, các đơn vị bảo tồn di sản tại Hội An đang hướng đến việc xây dựng những câu chuyện trải nghiệm gắn với giếng Bá Lễ, kết hợp tham quan di tích với khám phá văn hóa ẩm thực địa phương. Đây được xem là cách để du khách hiểu sâu hơn về giá trị của một chiếc giếng cổ tưởng chừng bình dị nhưng lại chứa đựng cả chiều sâu lịch sử và văn hóa của phố Hội.

Giữa những mái ngói rêu phong và dòng người tấp nập của đô thị du lịch, giếng Bá Lễ vẫn âm thầm chảy như suốt nghìn năm qua. Mạch nước ấy không chỉ nuôi dưỡng một vùng đất, mà còn lưu giữ ký ức về một Hội An xưa truyền thống, văn hóa và đời sống cộng đồng hòa quyện trong từng giọt nước ngọt lành.

Hiền Anh (Tổng hợp)