Sữa ong chúa là sản phẩm tự nhiên do ong thợ tiết ra, chứa protein, lipid, vitamin và nhiều hợp chất sinh học. Lợi ích của sữa ong chúa được quan tâm trong việc hỗ trợ sức khỏe tim mạch, chuyển hóa, cải thiện một số triệu chứng mãn kinh và chăm sóc da. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học về các công dụng này vẫn còn hạn chế. Đặc biệt, sữa ong chúa có thể gây dị ứng nghiêm trọng và tương tác với một số loại thuốc, nhất là thuốc chống đông máu.

Sữa ong chúa là gì?

Sữa ong chúa (Royal Jelly) là chất có dạng sệt, màu trắng ngà hoặc hơi vàng, được tiết ra từ các tuyến hầu họng và tuyến hàm dưới của ong thợ non. Đây là nguồn thức ăn quan trọng dành cho ấu trùng ong và ong chúa trong suốt vòng đời.

Sữa ong chúa chứa nhiều thành phần dinh dưỡng như protein, carbohydrate, lipid, vitamin nhóm B và các hợp chất sinh học đặc trưng, trong đó có axit 10-hydroxy-2-decenoic (10-HDA).

Con người có thể sử dụng sữa ong chúa dưới dạng tươi, viên nang, thực phẩm bổ sung hoặc thành phần trong một số sản phẩm chăm sóc da. Tuy nhiên, thành phần và hàm lượng dưỡng chất có thể khác nhau tùy nguồn nguyên liệu, phương pháp thu hoạch và chế biến.

Lợi ích của sữa ong chúa đối với sức khỏe

Có tiềm năng hỗ trợ cải thiện đường huyết

Một số nghiên cứu lâm sàng quy mô nhỏ ghi nhận sữa ong chúa có thể tác động đến một số chỉ số chuyển hóa glucose ở người mắc tiểu đường tuýp 2.

Các nhà khoa học đang quan tâm đến những hợp chất sinh học trong sữa ong chúa và khả năng ảnh hưởng đến hoạt động của insulin, quá trình chuyển hóa đường cũng như tình trạng stress oxy hóa.

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu chưa thống nhất. Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2019 cho thấy việc bổ sung sữa ong chúa không cải thiện rõ rệt các chỉ số đường huyết. Do đó, chưa đủ bằng chứng để khẳng định thực phẩm này có tác dụng kiểm soát hoặc điều trị bệnh tiểu đường.

Người mắc bệnh không nên tự ý sử dụng sữa ong chúa thay thuốc hoặc điều chỉnh liều thuốc đang dùng. Nếu muốn bổ sung, cần trao đổi với bác sĩ để được đánh giá nguy cơ và theo dõi đường huyết phù hợp.

Có thể hỗ trợ cải thiện một số chỉ số cholesterol

Một số nghiên cứu trên người cho thấy sữa ong chúa có tiềm năng ảnh hưởng đến các chỉ số lipid máu, bao gồm cholesterol toàn phần, LDL và HDL.

Chẳng hạn, một thử nghiệm trên phụ nữ sau mãn kinh ghi nhận sự thay đổi theo hướng tích cực của một số chỉ số cholesterol sau thời gian bổ sung sữa ong chúa. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có còn hạn chế về quy mô, thời gian theo dõi và đối tượng tham gia.

Vì vậy, chưa thể khẳng định sữa ong chúa có khả năng ngăn ngừa bệnh tim mạch hoặc thay thế thuốc điều trị rối loạn mỡ máu. Người có cholesterol cao vẫn cần duy trì chế độ ăn hợp lý, vận động thường xuyên và tuân thủ phác đồ điều trị.

Có thể hỗ trợ cải thiện một số triệu chứng mãn kinh

Phụ nữ trong giai đoạn mãn kinh có thể gặp nhiều thay đổi về thể chất và tinh thần như bốc hỏa, mất ngủ, mệt mỏi, thay đổi tâm trạng hoặc suy giảm chất lượng cuộc sống.

Một số nghiên cứu bước đầu cho thấy sữa ong chúa có thể hỗ trợ cải thiện một số triệu chứng mãn kinh. Một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược trên 200 phụ nữ sau mãn kinh ghi nhận nhóm sử dụng sữa ong chúa có điểm đánh giá triệu chứng mãn kinh giảm sau 8 tuần.

Các nhà khoa học cho rằng một số hợp chất trong sữa ong chúa có hoạt tính sinh học liên quan đến thụ thể estrogen. Tuy nhiên, cần thêm nghiên cứu để xác định hiệu quả, mức độ an toàn và liều lượng phù hợp.

Sữa ong chúa không phải liệu pháp thay thế hormone và không nên được tự ý sử dụng để điều trị các rối loạn trong giai đoạn mãn kinh.

Tiềm năng hỗ trợ chăm sóc và bảo vệ làn da

Sữa ong chúa chứa protein, lipid và các hợp chất có hoạt tính chống oxy hóa. Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và nghiên cứu ứng dụng cho thấy những thành phần này có tiềm năng hỗ trợ bảo vệ tế bào da, duy trì độ ẩm và thúc đẩy quá trình phục hồi da.

Ngoài ra, một số sản phẩm mỹ phẩm sử dụng sữa ong chúa như thành phần dưỡng da, giúp bổ sung độ ẩm và hỗ trợ chăm sóc da khô.

Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng về hiệu quả làm trắng, trị nám, chống lão hóa hoặc điều trị các bệnh lý da liễu còn hạn chế. Người có làn da nhạy cảm nên thử sản phẩm trên vùng da nhỏ trước khi sử dụng rộng rãi. Nếu xuất hiện ngứa, đỏ hoặc kích ứng, cần ngừng sử dụng.

Tác dụng phụ của sữa ong chúa cần lưu ý

Mặc dù có chứa nhiều thành phần sinh học, sữa ong chúa không phải sản phẩm an toàn tuyệt đối với tất cả mọi người. Một số tác dụng không mong muốn có thể xuất hiện khi sử dụng đường uống hoặc bôi ngoài da.

Gây dị ứng, thậm chí phản vệ

Đây là nguy cơ đáng chú ý nhất khi sử dụng sữa ong chúa. Người có cơ địa dị ứng với các sản phẩm từ ong, phấn hoa hoặc có tiền sử hen suyễn cần đặc biệt thận trọng.

Một số biểu hiện dị ứng có thể bao gồm:

Phát ban, nổi mề đay, ngứa da.

Sưng môi, lưỡi hoặc vùng mặt.

Ho, khò khè, khó thở.

Đau bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy.

Trong trường hợp nghiêm trọng, sữa ong chúa có thể gây phản vệ, dẫn đến tụt huyết áp, phù đường thở và nguy hiểm đến tính mạng. Nếu xuất hiện khó thở, sưng họng hoặc choáng sau khi sử dụng, cần gọi cấp cứu ngay.

Gây khó chịu đường tiêu hóa

Một số người có thể gặp tình trạng đau bụng, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa khi sử dụng sữa ong chúa. Mức độ phản ứng tùy thuộc vào cơ địa, dạng sản phẩm và lượng sử dụng.

Nếu triệu chứng kéo dài hoặc đi kèm tiêu chảy ra máu, đau bụng dữ dội, cần đến cơ sở y tế để được kiểm tra.

Có thể gây kích ứng khi bôi ngoài da

Sữa ong chúa được sử dụng trong một số loại kem dưỡng và sản phẩm chăm sóc da. Tuy nhiên, các thành phần trong sản phẩm có thể gây viêm da tiếp xúc hoặc phản ứng dị ứng ở người nhạy cảm.

Không nên tự ý bôi sữa ong chúa tươi lên vùng da đang viêm, tổn thương hoặc có vết thương hở. Nếu da xuất hiện tình trạng đỏ, ngứa, sưng hoặc nổi mẩn sau khi sử dụng, cần ngừng sản phẩm.

Sữa ong chúa tương tác với những loại thuốc nào?

Sữa ong chúa chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học nên có khả năng ảnh hưởng đến tác dụng của một số loại thuốc. Trong đó, tương tác với thuốc chống đông máu là vấn đề đã có báo cáo lâm sàng.

Thuốc chống đông máu

Người đang sử dụng thuốc chống đông máu như warfarin cần đặc biệt thận trọng khi bổ sung sữa ong chúa.

Một báo cáo ca bệnh được công bố trên tạp chí Pharmacotherapy năm 2006 ghi nhận người sử dụng warfarin có chỉ số INR tăng và xuất hiện tình trạng chảy máu sau khi dùng sữa ong chúa.

Mặc dù đây mới là bằng chứng từ một báo cáo ca bệnh, nguy cơ tăng tác dụng chống đông và xuất huyết vẫn cần được lưu ý. Người đang dùng warfarin không nên tự ý kết hợp với sữa ong chúa khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Thuốc điều trị tiểu đường

Một số nghiên cứu cho thấy sữa ong chúa có thể ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa glucose. Vì vậy, việc bổ sung sản phẩm này ở người đang dùng thuốc hạ đường huyết cần được cân nhắc.

Chưa có đủ bằng chứng xác định mức độ tương tác với từng loại thuốc điều trị tiểu đường. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý kết hợp thực phẩm bổ sung với thuốc vì có thể gây khó khăn trong việc kiểm soát và theo dõi đường huyết.

Thuốc điều trị huyết áp

Một số nghiên cứu thực nghiệm cho thấy sữa ong chúa có tiềm năng ảnh hưởng đến hoạt động của hệ tim mạch và huyết áp. Tuy nhiên, bằng chứng về tương tác trực tiếp với thuốc điều trị tăng huyết áp ở người còn hạn chế.

Người đang sử dụng thuốc hạ huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi bổ sung sữa ong chúa, đặc biệt nếu thường xuyên bị chóng mặt, choáng váng hoặc có huyết áp thấp.

Thuốc nội tiết và các trường hợp nhạy cảm với estrogen

Một số hợp chất trong sữa ong chúa có hoạt tính giống estrogen trong nghiên cứu thực nghiệm. Đây là lý do người mắc ung thư nhạy cảm với hormone, đặc biệt ung thư vú có thụ thể estrogen dương tính, cần tránh sử dụng nếu chưa được bác sĩ điều trị đồng ý.

Ngoài ra, người đang sử dụng liệu pháp hormone hoặc thuốc điều trị bệnh lý liên quan đến nội tiết cũng nên trao đổi với bác sĩ trước khi bổ sung sản phẩm này.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng sữa ong chúa?

Không phải ai cũng phù hợp với việc bổ sung sữa ong chúa. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt chú ý gồm:

Người có tiền sử dị ứng: Người dị ứng với sản phẩm từ ong, phấn hoa hoặc có tiền sử hen suyễn nên tránh sử dụng do nguy cơ phản ứng dị ứng nghiêm trọng.

Người mắc ung thư nhạy cảm với hormone: Đặc biệt là người mắc ung thư vú có thụ thể estrogen dương tính, cần tránh sử dụng nếu chưa được bác sĩ điều trị cho phép.

Người đang dùng thuốc điều trị bệnh: Đặc biệt là thuốc chống đông máu, thuốc điều trị tiểu đường và thuốc hạ huyết áp.

Phụ nữ mang thai và cho con bú: Hiện chưa có đủ dữ liệu về độ an toàn của việc bổ sung sữa ong chúa trong những giai đoạn này. Vì vậy, không nên tự ý sử dụng.

Cách sử dụng sữa ong chúa an toàn

Để hạn chế rủi ro khi sử dụng, cần lưu ý một số nguyên tắc sau:

Không tự ý sử dụng sữa ong chúa để điều trị bệnh hoặc thay thế thuốc kê đơn.

Không có liều dùng chuẩn được áp dụng chung cho tất cả mọi người. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thực phẩm bổ sung.

Kiểm tra thành phần, nguồn gốc và hạn sử dụng của sản phẩm.

Không sử dụng nếu từng có phản ứng dị ứng với sữa ong chúa hoặc các thành phần liên quan.

Thông báo với bác sĩ về tất cả thực phẩm bổ sung đang sử dụng, đặc biệt khi đang điều trị bệnh mạn tính.

Nếu xuất hiện dấu hiệu dị ứng, cần ngừng sử dụng và đi khám; trường hợp khó thở hoặc sưng họng phải cấp cứu ngay.

Sữa ong chúa chứa nhiều hợp chất sinh học và có một số tiềm năng hỗ trợ sức khỏe, nhưng các bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn chưa đủ để khẳng định hiệu quả điều trị bệnh. Đặc biệt, sản phẩm có thể gây dị ứng nghiêm trọng và tương tác với một số loại thuốc, nhất là warfarin. Vì vậy, trước khi bổ sung sữa ong chúa vào chế độ ăn hoặc sử dụng dưới dạng thực phẩm chức năng, mỗi người nên cân nhắc tình trạng sức khỏe và tham khảo ý kiến bác sĩ để đảm bảo an toàn.

Thiên Khuê (Theo Health)