Hát trống quân vốn là loại hình dân ca đối đáp phổ biến ở vùng châu thổ sông Hồng. Khác với quan họ hay ca trù, trống quân không đòi hỏi kỹ thuật thanh nhạc cầu kỳ mà đề cao sự ứng đối nhanh nhạy, duyên dáng và khả năng sáng tạo lời ca của người hát. Chính vì thế, loại hình nghệ thuật này từng là món ăn tinh thần không thể thiếu trong các dịp lễ hội, mùa gặt hay những đêm trăng sáng ở làng quê Bắc Bộ.

Tại thôn Phúc Lâm, những người cao tuổi vừa là nghệ nhân, vừa là “người truyền lửa”, kiên trì dạy từng làn điệu, từng cách đối đáp cho lớp trẻ. Không ít người đã gắn bó với trống quân hàng chục năm, xem đó như một phần không thể tách rời của cuộc sống.

Nghệ nhân Ưu tú Kiều Thị Mách ở tuổi 70 vẫn dành nhiều thời gian truyền dạy cho thế hệ trẻ, kiên nhẫn chỉnh sửa từng làn điệu, cách lấy hơi và nhịp phách để các em cảm nhận được nét đẹp của loại hình dân ca truyền thống.

Theo bà Mách, hát trống quân đã hiện diện ở Phúc Lâm từ nhiều đời nay và trở thành một phần ký ức của người dân địa phương. Trước đây, sau những ngày lao động vất vả, nhất là vào mùa nông nhàn, người dân thường tụ họp tại sân đình hay các khoảng sân rộng trong làng để cất lên những câu hát đối đáp. Tiếng hát không chỉ mang lại niềm vui, sự gắn kết mà còn là cầu nối tình cảm giữa các thế hệ, góp phần tạo nên đời sống văn hóa cộng đồng giàu bản sắc của vùng quê ven sông Hồng.

Người dân thôn Phúc Lâm trong một buổi sinh hoạt hát trống quân. Ảnh: P. Sỹ

Điều đáng quý là trong khi nhiều loại hình văn hóa dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một, người dân nơi đây vẫn duy trì sinh hoạt đều đặn. Mỗi khi có dịp lễ hội, tiếng trống lại vang lên, nam nữ chia thành hai bên đối đáp qua những câu hát dí dỏm, mang nội dung ca ngợi quê hương, tình yêu đôi lứa hay những bài học về đạo lý làm người. Không khí rộn ràng ấy thu hút đông đảo người dân và du khách đến thưởng thức.

Để bảo tồn loại hình nghệ thuật truyền thống này, chính quyền địa phương cùng các nghệ nhân đã tổ chức nhiều hoạt động truyền dạy cho thanh thiếu niên. Các buổi sinh hoạt văn hóa cộng đồng trở thành không gian để thế hệ trẻ tiếp cận với di sản của cha ông. Nhiều em nhỏ ban đầu chỉ đến xem cho biết, sau đó dần yêu thích và tham gia biểu diễn.

Theo các nghệ nhân, khó khăn lớn nhất hiện nay là sự cạnh tranh của nhiều loại hình giải trí hiện đại khiến giới trẻ ít quan tâm đến văn hóa dân gian. Tuy nhiên, bằng tình yêu và trách nhiệm với di sản quê hương, họ vẫn kiên trì duy trì các lớp học, ghi chép lại lời cổ và khuyến khích sáng tác những lời mới phù hợp với cuộc sống hôm nay.

Không chỉ là hoạt động văn nghệ đơn thuần, hát trống quân còn phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ. Qua những câu hát đối đáp, người dân gửi gắm tâm tư, tình cảm và những giá trị đạo đức được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Hạ Vy (Tổng hợp)