Nếu miền Bắc tự hào với những sợi phở dẹt mềm mại, miền Nam đặc trưng bởi sợi hủ tiếu dai dai, thì vùng duyên hải Nam Trung Bộ (đặc biệt là Bình Định, Phú Yên) lại vinh danh bánh hỏi. Những sợi bột gạo trắng muốt, nhỏ li ti như những sợi tơ đan xen và gắn kết chặt chẽ vào nhau, phủ lên trên là lớp mỡ hành bóng bẩy hoặc lá hẹ xanh mướt, tạo nên một trải nghiệm thị giác và vị giác khó quên.

Tuy nhiên, khác với bánh xèo hay bánh cuốn, cái tên "bánh hỏi" lại mang một sắc thái đầy tính nghi vấn. Rốt cuộc, vì sao món ăn này lại mang một danh xưng kỳ lạ đến vậy? Để trả lời, chúng ta cần lật lại những trang tư liệu văn hóa dân gian và nhìn nhận dưới nhiều lăng kính khác nhau.

Dưới góc độ văn hóa và ngôn ngữ, danh xưng bánh hỏi là sự kết tinh độc đáo từ chính đời sống dân dã. (Ảnh: CT)

Vì sao gọi là bánh hỏi?

Cách lý giải phổ biến nhất và cũng mang đậm chất phác của người Việt xưa xuất phát từ chính sự tò mò của thực khách. Tương truyền, bánh hỏi đã xuất hiện tại vùng đất võ Bình Định từ hàng trăm năm trước. Khi món ăn này lần đầu tiên được các nghệ nhân sáng tạo ra, cấu trúc của nó đã gây ra sự kinh ngạc lớn.

Vào thời điểm đó, người dân vốn chỉ quen thuộc với sợi bún to tròn hoặc bánh tráng nguyên mảng. Khi nhìn thấy một mảng bánh được cấu thành từ hàng nghìn sợi bột nhỏ li ti, mỏng manh như sương, ai nấy đều ngạc nhiên và liên tục đặt câu hỏi: "Bánh này là bánh gì?", "Làm sao có thể làm ra sợi bánh nhỏ đến vậy?". Chính từ việc món bánh này đi đến đâu cũng khơi gợi sự thắc mắc, hỏi han liên tục của người ăn, người dân bản địa đã quyết định dùng luôn động từ "Hỏi" để đặt tên cho nó. Khởi nguồn từ sự tò mò, cái tên "bánh hỏi" ra đời như một lẽ tự nhiên, phản ánh tư duy ngôn ngữ mộc mạc, lấy sự kiện gắn liền với vật thể để định danh của người Việt.

Mối liên hệ với tín ngưỡng phồn thực và lễ ăn hỏi

Đứng ở góc độ nghiên cứu văn hóa sâu sắc hơn, nhiều học giả và các bậc cao niên tại miền Trung cho rằng, tên gọi "bánh hỏi" bắt nguồn từ vai trò của nó trong các nghi lễ quan trọng của vòng đời con người, đặc biệt là nghi thức hôn nhân.

Tại Bình Định và nhiều tỉnh Nam Bộ, bánh hỏi là một lễ vật không thể thiếu trong các dịp giỗ chạp, cúng tế, và đặc biệt là trong lễ ăn hỏi. Về mặt biểu tượng, hình ảnh những sợi bột gạo mỏng manh đan quyện, gắn kết chặt chẽ vào nhau thành từng lớp bánh không thể tách rời chính là ẩn dụ cho sự bền chặt, thủy chung và sự gắn kết của đôi lứa. Vì đây là món bánh bắt buộc phải có mặt trong mâm cúng của lễ hỏi, người dân đã gọi tắt nó là "bánh hỏi".

Giả thuyết này được đánh giá là có cơ sở văn hóa vững chắc, thể hiện sự gửi gắm những triết lý nhân sinh quan tốt đẹp của ông cha ta vào trong từng món ăn.

Vượt ra khỏi những câu chuyện dân gian, nếu phân tích dưới lăng kính khoa học ẩm thực, bánh hỏi thực chất là một sự thăng hoa về mặt kỹ thuật cơ học từ món bún tươi truyền thống. Cả bún và bánh hỏi đều trải qua quy trình ngâm gạo, xay bột, nhồi và ép. Tuy nhiên, nếu bún sử dụng khuôn có lỗ to, thì khuôn ép bánh hỏi (thường được làm bằng đồng hoặc nhôm) lại là một tuyệt tác thủ công với những lỗ kim li ti.

Để bột gạo có thể lọt qua những lỗ nhỏ như chân nhang này mà không bị đứt gãy, bột phải được tinh chế vô cùng kỹ lưỡng, trải qua công đoạn khuấy trùng (giáo bột) trên lửa để tạo độ dai bán phần.

Sợi bánh hỏi nhỏ, trắng mịn, đan xen nhau như tấm lưới. Bánh thường được phết mỡ hành, ăn kèm thịt heo quay, lòng heo, thịt nướng, cùng nước mắm chua ngọt

Khi người thợ dùng lực ép mạnh, hàng trăm sợi bột siêu nhỏ sẽ tuôn ra. Người thợ phải khéo léo dùng tay hứng và di chuyển liên tục để các sợi bột xếp chồng, đan chéo lên nhau tạo thành hình chữ nhật mỏng, sau đó đem đi hấp cách thủy. Chính quy trình đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và tiêu tốn nhiều sức lực này đã biến bánh hỏi trở thành một món ăn đòi hỏi kỹ thuật cao hơn hẳn các loại sợi gạo thông thường.

Dung hợp ẩm thực vùng miền

Theo thời gian, bánh hỏi không chỉ giới hạn ở miền Trung mà đã lan rộng và có những biến tấu tuyệt vời khi đi về phương Nam. Sự tài tình của món ăn này nằm ở khả năng hấp thụ hương vị. Với kết cấu xốp rỗng nhờ vô số sợi bột đan xen, bánh hỏi hoạt động như một miếng bọt biển sinh học, dễ dàng giữ lại vị béo của mỡ hành hoặc mỡ hẹ ở Bình Định, hương thơm của thịt quay, lòng heo hay chạo tôm.

Khi ăn, thực khách cuộn mảng bánh hỏi cùng các loại rau thơm tươi mát, chấm ngập vào bát nước mắm chua ngọt hoặc mắm nêm đậm đà. Nước chấm len lỏi vào từng rãnh nhỏ của bánh, tạo ra một sự bùng nổ hương vị trong khoang miệng: có cái dẻo dai của gạo, độ giòn của thịt quay, vị béo ngậy của mỡ hành và sự thanh mát của rau sống.

Câu hỏi "Vì sao gọi là bánh hỏi?" mang trong mình một đáp án mở. Dù xuất phát từ những tiếng xì xầm tò mò quanh mâm cỗ xưa, hay là chứng nhân cho những lời thề non hẹn biển trong ngày lễ ăn hỏi thì cái tên này đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của nó.

Theo VTC News