Nhiều người từng bắt gặp những gánh tò he xuất hiện trong các phiên chợ quê, lễ hội hay sân đình Bắc Bộ. Ít ai biết rằng, nghệ thuật nặn tò he có nguồn gốc từ làng Xuân La, huyện Phú Xuyên, Hà Nội - nơi nhiều thế hệ nghệ nhân đã gắn bó với nghề thủ công đặc biệt này. Theo các tài liệu nghiên cứu về nghề tò he, sản phẩm ban đầu được tạo ra từ những hình chim, cò hay con giống dùng trong tín ngưỡng dân gian, sau đó dần phát triển thành những nhân vật quen thuộc trong đời sống văn hóa Việt.

Điều làm nên sức hấp dẫn của tò he không chỉ nằm ở thành phẩm cuối cùng mà còn ở chính quá trình sáng tạo. Không cần khuôn mẫu, không cần máy móc hỗ trợ, người nghệ nhân chỉ sử dụng đôi tay và vài dụng cụ đơn giản để biến những khối bột nhiều màu thành các hình tượng sinh động. Chỉ trong vài phút, một chú trâu, con gà, ông Tiến sĩ vinh quy hay nhân vật Thánh Gióng đã hiện diện trước mắt người xem. Mỗi sản phẩm đều mang tính độc bản bởi không có hai tác phẩm nào hoàn toàn giống nhau.

Nếu nhìn sâu hơn, tò he còn là một "bảo tàng thu nhỏ" của văn hóa dân gian Việt Nam. Từ hình tượng tứ linh, 12 con giáp đến các nhân vật lịch sử, truyền thuyết, mỗi sản phẩm đều phản ánh một lát cắt của đời sống tinh thần người Việt. Thông qua những hình nặn nhỏ bé ấy, trẻ em có thể tiếp cận với các câu chuyện dân gian, còn người lớn tìm thấy những ký ức thân thuộc của tuổi thơ.

Một nét độc đáo khác của tò he nằm ở chất liệu. Theo các nghệ nhân, nguyên liệu chính là bột gạo nếp được pha màu từ các thành phần tự nhiên như gấc, nghệ, lá cây hay tro bếp. Sự kết hợp này tạo nên những gam màu mộc mạc nhưng bền đẹp, đồng thời phản ánh tri thức dân gian và tư duy sống hài hòa với thiên nhiên của người Việt từ nhiều thế hệ trước.

Trong dòng chảy hiện đại, nghề nặn tò he cũng đứng trước không ít thách thức. Sự xuất hiện của đồ chơi công nghiệp khiến không gian tồn tại của nghề truyền thống ngày càng thu hẹp. Tuy nhiên, thay vì đứng yên, nhiều nghệ nhân đã chủ động tìm hướng đi mới. Bên cạnh những hình tượng truyền thống, họ sáng tạo thêm các nhân vật hoạt hình, linh vật sự kiện hay biểu tượng văn hóa đương đại để tiếp cận thế hệ trẻ. Dù thay đổi về hình thức, những giá trị cốt lõi như kỹ thuật nặn thủ công, chất liệu bột nếp và tinh thần dân gian vẫn được gìn giữ.

Ngày nay, tò he không chỉ xuất hiện ở các hội chợ hay lễ hội truyền thống mà còn có mặt tại trường học, bảo tàng, không gian văn hóa và các sự kiện giao lưu quốc tế. Những buổi trải nghiệm nặn tò he đang trở thành cách để du khách khám phá văn hóa Việt Nam bằng sự tương tác trực tiếp. Qua đó, những vắt bột tưởng như vô tri lại trở thành cầu nối văn hóa, giúp kể câu chuyện về sự sáng tạo, khéo léo và tâm hồn của người Việt.

Giữa những biến động của thời đại, tò he vẫn lặng lẽ tồn tại như một minh chứng cho sức sống của văn hóa dân gian. Từ những khối bột nếp giản đơn, người nghệ nhân không chỉ tạo nên một món đồ chơi mà còn thổi vào đó ký ức, bản sắc và tinh thần Việt. Đó cũng là lý do tò he không đơn thuần là một nghề thủ công, mà là một di sản sống đang tiếp tục được gìn giữ và trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Hà An (Tổng hợp)