Tìm lại những đỉnh cao sân khấu, âm nhạc

Tại hội thảo quốc tế Việt Nam học (năm 2008), nhà Việt Nam học người Nga Anatoly Sokolov nói: "Tôi nghĩ để chấn hưng lại sân khấu Việt Nam rất nên chọn Hồn Trương Ba da hàng thịt để các nhà hát kịch dựng lại". Bản diễn khiến ông Anatoly Sokolov tâm phục khẩu phục là bản của Nhà hát Kịch Việt Nam với NSND Trọng Khôi, NSND Trần Tiến, NSƯT Phạm Bằng… NSND Doãn Bằng, Phó giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ, ao ước số hóa bản diễn này để lan tỏa trên nhiều nền tảng số. "Đó là tác phẩm lay động sân khấu thế giới, gây sốc các nước xã hội chủ nghĩa khi đi thi ở Liên Xô, rồi lại diễn một vệt tại các sân khấu Mỹ", NSND Doãn Bằng nói.

Bản Hồn Trương Ba da hàng thịt kinh điển của Nhà hát Kịch Việt Nam

ẢNH: TƯ LIỆU NHÀ HÁT KỊCH VIỆT NAM

Không chỉ NSND Doãn Bằng, công chúng có lẽ cũng mong sẽ có vở cải lương Tiếng trống Mê Linh, kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt, nhạc kịch Cô Sao… khi Cục Nghệ thuật biểu diễn số hóa chương trình biểu diễn nghệ thuật và văn học để lan tỏa trên nền tảng số. Đây là nhiệm vụ mà Bộ VH-TT-DL giao cho Cục để có thể mang hình ảnh văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Trong khi đó, ông Nguyễn Đăng Chương, Phó chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, lại có thứ tự ưu tiên khi đưa chương trình lan tỏa ở nền tảng số. Theo ông Chương: "Đầu tiên phải ưu tiên những vở diễn của nghệ thuật truyền thống đã đi vào kinh điển. Thí dụ như bao nhiêu pho tuồng cổ, bao nhiêu pho chèo cổ, cải lương… Thứ hai là ưu tiên các tác phẩm đã được xét tặng giải thưởng Hồ Chí Minh và giải thưởng Nhà nước".

Nữ hoàng cải lương Thanh Nga trong vở Tiếng trống Mê Linh

ẢNH: TƯ LIỆU

Ông Chương chia sẻ thêm: Giả sử kịch bản Hồn Trương Ba da hàng thịt có những bản diễn mới thì cũng cần phải lựa chọn đưa bản nào lên chương trình lan tỏa của Bộ VH-TT-DL. "Nên có một hội đồng do Bộ thành lập, trong đó phải có chuyên gia đủ năng lực chuyên môn để đánh giá. Ví dụ Hồn Trương Ba da hàng thịt có tuồng, chèo, cải lương, kịch nói... thì chọn tác phẩm nào", ông Chương nêu.

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến, Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ, lưu ý việc chia nhỏ tác phẩm để phát tán trên nền tảng số cần được cân nhắc kỹ, bởi điều đó có thể làm đứt mạch cảm xúc và giảm giá trị tổng thể của vở diễn.

NSND Doãn Bằng cho rằng việc đưa các tác phẩm lên môi trường số không nên chỉ giới hạn ở kịch bản trong nước. Theo ông, nhiều vở diễn hợp tác và các tác phẩm kinh điển chuyển thể từ kịch bản nước ngoài cũng rất giá trị, góp phần phản ánh sự giao lưu văn hóa.

Ưu tiên tác phẩm đoạt giải thưởng Hồ Chí Minh, sách Hán Nôm

Về số hóa sách văn học để lan tỏa trên nền tảng số, PGS-TS Phạm Xuân Thạch (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng việc ưu tiên những tác giả được giải thưởng Nhà nước, giải thưởng Hồ Chí Minh là một lựa chọn an toàn, thuyết phục. Ông đề xuất nên số hóa toàn bộ tác phẩm của các tác giả này, đồng thời ưu tiên lần xuất bản đầu tiên. "Một cuốn sách văn học không chỉ là một văn bản văn chương mà còn chuyên chở cả các giá trị văn hóa nghệ thuật của một thời, thông qua hệ thống nội dung và hình thức như minh họa, dàn trang, trình bày bìa…", ông phân tích.

Mặc dù vậy, theo PGS-TS Phạm Xuân Thạch, cũng cần ưu tiên hai đối tượng khác là sách Hán Nôm và sách quốc văn giai đoạn 1945 - 1985. Theo ông, "giai đoạn 1914 - 1945, với sách chữ Quốc ngữ in ở Việt Nam, Thư viện Quốc gia Pháp đã và đang làm rất tốt; vì thế, chỉ cần bổ sung những cái mà họ chưa làm". Ông lưu ý giai đoạn 1945 - 1954 cần được ưu tiên số hóa do nhiều tư liệu đang đứng trước nguy cơ mai một, trong khi phần lớn không còn vướng mắc về bản quyền. PGS-TS Phạm Xuân Thạch nhấn mạnh đây cũng là thời kỳ xuất bản chủ yếu bằng nguồn lực nhà nước nên có thể xem là tài sản văn hóa chung, rất cần được bảo tồn và phổ biến rộng rãi.

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp nhận giải thưởng Nhà nước với cụm tác phẩm: truyện ngắn Tướng về hưu và tập truyện Những ngọn gió Hua Tát

ẢNH: NHÃ NAM

Đối với sách Hán Nôm, ông Thạch cho rằng cần khẩn trương số hóa và mở rộng khả năng tiếp cận vì "đây là cách hiệu quả để bảo tồn nguồn tư liệu quý trước nguy cơ mai một; đồng thời thúc đẩy việc nghiên cứu, tìm hiểu văn hóa truyền thống dân tộc".

Về việc đưa kho nội dung văn học lên môi trường số, PGS-TS Phạm Xuân Thạch đề xuất thiết lập cơ chế khai thác nhiều tầng để vừa mở rộng tiếp cận, vừa bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ. Theo ông, mỗi nhóm người dùng nên có mức độ tiếp cận khác nhau, còn các hoạt động khai thác thương mại phải được cấp phép và thực hiện nghĩa vụ trả phí phù hợp.

Từ sân khấu, âm nhạc hay văn học..., công nghệ đang mở ra cơ hội chưa từng có để các giá trị văn hóa Việt Nam vượt qua giới hạn không gian và thời gian. Nhưng để những di sản ấy thực sự sống và hiện diện trên bản đồ văn hóa thế giới, điều cần thiết không chỉ là số hóa, mà còn là chiến lược lan tỏa dài hạn, tôn trọng bản quyền và đặt giá trị văn hóa ở vị trí trung tâm. Chỉ khi đó, kho tàng văn hóa Việt mới có thể trở thành nguồn sức mạnh mềm bền vững trong hành trình quảng bá hình ảnh quốc gia ra thế giới.

Theo Thanh Niên