Nằm cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km, làng gốm Phù Lãng từ lâu đã được biết đến là một trong những làng nghề gốm cổ nổi tiếng của miền Bắc, cùng với Bát Tràng (Hà Nội) và Thổ Hà (Bắc Giang). Trải qua hàng trăm năm biến thiên của lịch sử, những lò gốm ở Phù Lãng vẫn đỏ lửa, gìn giữ nghề truyền thống và trở thành một phần không thể thiếu trong bức tranh di sản văn hóa của vùng Kinh Bắc.

Theo nhiều tư liệu, nghề gốm ở Phù Lãng hình thành từ thời nhà Trần, vào khoảng thế kỷ XIII - XIV. Người dân nơi đây tận dụng nguồn đất sét dẻo ven sông Cầu để tạo nên những sản phẩm phục vụ đời sống như chum, vại, tiểu sành, ang, bình, lọ... Theo thời gian, nghề gốm không ngừng phát triển, vừa giữ nét truyền thống vừa thích ứng với nhu cầu của thị trường bằng nhiều sản phẩm trang trí, mỹ nghệ mang giá trị nghệ thuật cao.

Điểm đặc trưng của gốm Phù Lãng nằm ở chất liệu và kỹ thuật chế tác. Đất làm gốm được tuyển chọn kỹ, trải qua nhiều công đoạn xử lý trước khi tạo hình bằng tay hoặc trên bàn xoay. Sau đó, sản phẩm được phơi khô, phủ lớp men da lươn đặc trưng với màu nâu vàng, nâu sẫm hoặc vàng hổ phách rồi đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao.

Lớp men da lươn chính là dấu ấn riêng giúp gốm Phù Lãng dễ dàng được nhận diện. Không bóng bẩy như men của nhiều dòng gốm khác, lớp men này mang vẻ mộc mạc, trầm ấm, tạo cảm giác gần gũi và lưu giữ nét đẹp của thời gian. Mỗi sản phẩm sau khi ra lò đều có sắc độ khác nhau, tạo nên vẻ đẹp độc bản mà khó có thể sao chép.

Một nét độc đáo khác là kỹ thuật đắp nổi hoa văn trên bề mặt sản phẩm. Những hình ảnh quen thuộc như rồng, phượng, hoa sen, hoa cúc hay cảnh sinh hoạt làng quê được các nghệ nhân tỉ mỉ tạo tác bằng tay. Chính sự khéo léo ấy đã biến mỗi sản phẩm gốm không chỉ là vật dụng sinh hoạt mà còn là tác phẩm nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa Việt.

Ngày nay, nhiều nghệ nhân tại Phù Lãng vẫn kiên trì gìn giữ phương pháp sản xuất truyền thống bên cạnh việc sáng tạo thêm các dòng sản phẩm mới như đèn gốm, tranh gốm, bình hoa, chậu cảnh hay đồ trang trí nội thất. Sự kết hợp giữa kỹ thuật cổ truyền và tư duy thiết kế hiện đại giúp gốm Phù Lãng tiếp cận nhiều khách hàng trong và ngoài nước, đồng thời mở ra hướng phát triển bền vững cho làng nghề.

Không chỉ nổi tiếng với nghề gốm, Phù Lãng còn thu hút du khách bởi không gian làng quê yên bình với những con ngõ nhỏ, bức tường phủ màu gạch cũ, những sân phơi gốm ngập nắng và các lò nung truyền thống vẫn hoạt động mỗi ngày. Đến đây, du khách có thể trực tiếp quan sát quy trình làm gốm, trải nghiệm tạo hình sản phẩm dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và lắng nghe những câu chuyện về hành trình gìn giữ nghề qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đối mặt với không ít thách thức, việc bảo tồn và phát huy giá trị của làng gốm Phù Lãng không chỉ góp phần gìn giữ một nghề thủ công lâu đời mà còn giúp lưu truyền những giá trị văn hóa được kết tinh từ đất, lửa và bàn tay con người.

Hơn 700 năm trôi qua, ngọn lửa trong những lò gốm Phù Lãng vẫn âm ỉ cháy, như biểu tượng cho sức sống bền bỉ của một làng nghề cổ. Mỗi sản phẩm gốm không đơn thuần là món đồ thủ công mà còn là câu chuyện về lịch sử, văn hóa và tinh thần sáng tạo của người Việt, góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản của vùng đất Kinh Bắc.

Duy Anh (Tổng hợp)