Từ lâu, xôi ngũ sắc đã trở thành món ăn quen thuộc trong các dịp lễ hội, ngày Tết, đám cưới hay những sự kiện quan trọng của cộng đồng người Tày, Mường, Nùng, Dao, Thái ở các tỉnh như Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên. Trên mâm cỗ truyền thống, đĩa xôi nhiều màu luôn được đặt ở vị trí trang trọng như lời cầu chúc may mắn cho gia đình và bản làng.

Điều làm nên nét đặc biệt của món ăn này chính là năm màu sắc tượng trưng cho triết lý hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Tùy từng địa phương, cách lý giải có đôi chút khác nhau, nhưng phổ biến nhất là màu đỏ tượng trưng cho lửa, màu vàng tượng trưng cho đất, màu xanh tượng trưng cho cây cỏ và núi rừng, màu trắng tượng trưng cho kim loại hoặc sự tinh khiết, còn màu tím hoặc đen tượng trưng cho nước và sự bền vững của cuộc sống. Năm màu hòa quyện trên cùng một đĩa xôi thể hiện mong muốn về sự cân bằng của vũ trụ và sự gắn kết giữa con người với đất trời.

Để làm ra một mẻ xôi ngũ sắc đẹp mắt, người nấu phải chuẩn bị khá công phu. Nguyên liệu chính là gạo nếp nương hạt tròn, dẻo thơm được chọn lựa kỹ càng. Điều đáng chú ý là các màu sắc của xôi không đến từ phẩm màu công nghiệp mà hoàn toàn được tạo nên từ các loại cây lá trong tự nhiên.

Màu xôi ngũ sắc được tạo ra từ cách nhuộm các loại lá tự nhiên. Ảnh minh họa do AI tạo

Màu đỏ thường được lấy từ lá cơm đỏ hoặc gấc; màu vàng từ củ nghệ hoặc hoa vàng; màu xanh từ lá gừng, lá riềng hoặc một số loại lá rừng; màu tím, đen được tạo từ lá cẩm hoặc cây khẩu cắm. Sau khi thu hái, các loại lá được đun lấy nước rồi ngâm gạo nhiều giờ để màu thấm đều vào từng hạt nếp. Công đoạn đồ xôi cũng đòi hỏi sự khéo léo để từng màu giữ được độ tươi sáng mà vẫn đảm bảo hương vị thơm ngon.

Khi chín, xôi tỏa hương thơm dịu của nếp mới hòa cùng mùi hương thoang thoảng từ các loại lá rừng. Từng hạt xôi căng bóng, dẻo mềm nhưng không bị nát. Sự kết hợp giữa màu sắc bắt mắt và vị ngọt tự nhiên khiến món ăn trở thành điểm nhấn trên mâm cỗ truyền thống.

Không chỉ là món ăn trong các dịp lễ tết, xôi ngũ sắc còn phản ánh tri thức dân gian của đồng bào trong việc tận dụng nguồn nguyên liệu tự nhiên. Những kinh nghiệm về chọn lá, tạo màu và chế biến được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của du lịch văn hóa, xôi ngũ sắc đã trở thành món ăn được nhiều du khách yêu thích khi đến vùng núi phía Bắc. Nhiều người tìm đến không chỉ để thưởng thức hương vị đặc sản mà còn để hiểu hơn về những câu chuyện văn hóa ẩn chứa trong từng gam màu của món ăn.

Giữa nhịp sống hiện đại, xôi ngũ sắc vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong đời sống của người dân tộc. Mỗi đĩa xôi không chỉ là thành quả của sự khéo léo mà còn là thông điệp về sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên, về niềm tin vào cuộc sống sung túc và bình yên. Đó cũng là lý do món ăn này được xem như một "di sản ẩm thực" góp phần làm nên vẻ đẹp của văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Hoàng Hà (Tổng hợp)