Mỗi dịp vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng, bên cạnh vàng mã, hoa tươi, heo quay hay bánh trái, trên nhiều mâm cúng của người dân Nam Bộ lại xuất hiện một món ăn dân dã: cá lóc nướng trui. Giữa những lễ vật có phần cầu kỳ, hình ảnh con cá lóc nướng nguyên con, còn giữ nguyên vảy, cháy xém lớp da ngoài, lại mang đến cảm giác mộc mạc và đầy bản sắc. Vậy vì sao trong ngày cầu tài lộc, người ta lại chọn món ăn đậm chất đồng quê ấy?

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, tục cúng Thần Tài có nguồn gốc từ tín ngưỡng thờ thần của người Hoa, sau đó du nhập vào Việt Nam và dần bản địa hóa theo từng vùng miền. Ở miền Nam, đặc biệt là khu vực Nam Bộ, tập tục cúng cá lóc nướng trui đã trở thành nét quen thuộc, gắn liền với đời sống cư dân sông nước.

Cá lóc vốn là loài cá phổ biến ở ruộng đồng, kênh rạch. Trong quá khứ, khi người dân khai hoang mở đất, cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, cá lóc là nguồn thực phẩm dễ kiếm và giàu dinh dưỡng. Cách chế biến “nướng trui” tức là xiên que, đốt rơm nướng trực tiếp, không tẩm ướp cầu kỳ. Chính vì vậy, khi dâng cá lóc nướng trui lên Thần Tài, người dân không chỉ thể hiện lòng thành mà còn gửi gắm cả ký ức văn hóa của một vùng đất.

Ở góc độ biểu tượng, cá lóc còn mang nhiều tầng ý nghĩa. Trong quan niệm dân gian, cá tượng trưng cho sự sinh sôi, dư dả. Hình ảnh “cá vượt vũ môn hóa rồng” cũng gợi nhắc đến sự thăng tiến, phát đạt. Riêng với cá lóc - loài cá có sức sống bền bỉ, có thể sống trong môi trường khắc nghiệt còn đại diện cho ý chí vươn lên, vượt khó. Vì vậy, trong ngày vía Thần Tài, dâng cá lóc như một lời cầu mong công việc hanh thông, làm ăn thuận lợi, tiền bạc dồi dào.

Điều đặc biệt là cá lóc cúng Thần Tài thường được nướng nguyên con, không cắt khúc, không bỏ đầu. Sự “nguyên vẹn” ấy mang ý nghĩa trọn đủ, đủ đầy. Sau khi cúng xong, gia đình quây quần thưởng thức, vừa như chia lộc đầu năm, vừa gắn kết tình thân. Tập tục này vì thế không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Tuy nhiên, không phải mọi vùng miền đều cúng cá lóc trong ngày Thần Tài. Ở miền Bắc, mâm cúng thường có xôi, gà, bánh kẹo; ở miền Trung có thể thêm các món đặc trưng địa phương. Điều này cho thấy tín ngưỡng thờ Thần Tài tại Việt Nam đã được Việt hóa, linh hoạt theo điều kiện và truyền thống từng nơi. Cá lóc nướng trui vì thế trở thành “dấu ấn Nam Bộ” trong ngày lễ vốn bắt nguồn từ văn hóa phương Đông.

Trong nhịp sống hiện đại, nhiều người trẻ có thể xem việc cúng cá lóc chỉ là một trào lưu, thậm chí chạy theo phong trào. Song nhìn sâu hơn, đằng sau món ăn dân dã ấy là câu chuyện về lịch sử khai phá phương Nam, về nếp sống trọng nghĩa tình và niềm tin vào sự nỗ lực bền bỉ. Bởi suy cho cùng, Thần Tài trong tâm thức dân gian không chỉ mang đến tiền bạc, mà còn tượng trưng cho thành quả của lao động.

Giữa phố thị đông đúc, mùi cá lóc nướng thơm lừng trong sáng mùng 10 tháng Giêng nhắc người ta nhớ về cội nguồn, như một cách gìn giữ bản sắc giữa dòng chảy hiện đại.

Momo (Tổng hợp)