Giữa vô vàn đặc sản của núi rừng Tây Bắc, cơm lam luôn giữ một vị trí đặc biệt. Không cầu kỳ nguyên liệu, không sử dụng nhiều gia vị, món ăn chinh phục thực khách bằng chính sự giản dị, thơm ngon và câu chuyện văn hóa phía sau từng ống tre.

Theo nhiều tài liệu nghiên cứu về văn hóa các dân tộc vùng cao, cơm lam xuất hiện từ rất lâu trong đời sống của đồng bào Thái, Mường, Tày, Nùng, Dao… Khi cuộc sống còn nhiều khó khăn, người dân thường phải lên nương hoặc vào rừng nhiều ngày. Để có bữa ăn tiện lợi, họ nghĩ ra cách cho gạo đã vo sạch vào những ống tre hoặc ống nứa, thêm nước suối rồi dùng lá chuối hoặc lá dong bịt kín đầu ống trước khi nướng trên than hồng.

Chiếc ống tre khi ấy không chỉ đóng vai trò như một chiếc nồi tự nhiên mà còn giúp cơm chín đều, giữ được độ dẻo và hương thơm đặc trưng. Nhựa tre tiết ra trong quá trình nướng thấm vào từng hạt gạo, tạo nên vị ngọt thanh rất riêng mà khó có cách nấu nào thay thế được.

Để làm nên một ống cơm lam ngon, người dân thường chọn loại gạo nếp nương mới thu hoạch. Hạt nếp căng tròn, thơm tự nhiên, khi chín dẻo nhưng không nát. Tre hoặc nứa dùng để nướng cũng phải là loại bánh tẻ, không quá già để giữ được độ ẩm và hương thơm.

Người nướng cơm phải liên tục xoay đều ống tre trên bếp than để nhiệt tỏa đều khắp. Khi lớp vỏ ngoài cháy xém, tỏa mùi thơm dịu, người ta sẽ bóc bỏ lớp vỏ cháy, chỉ giữ lại lớp màng mỏng ôm lấy phần cơm trắng ngần bên trong. Chỉ cần tách nhẹ từng khoanh tre, mùi thơm của nếp hòa quyện với hương tre rừng đã đủ khiến nhiều người khó quên.

Ngày trước, cơm lam thường được ăn cùng muối vừng, muối lạc hoặc vừng rang giã nhuyễn. Đây là những món ăn đơn giản nhưng đủ cung cấp năng lượng cho người đi rừng suốt nhiều giờ. Ngày nay, để phù hợp với khẩu vị du khách, cơm lam thường được dùng cùng thịt lợn bản nướng, gà đồi nướng, cá suối nướng hay chẩm chéo - loại gia vị đặc trưng của đồng bào Thái được pha từ mắc khén, hạt dổi, ớt và các loại rau thơm.

Điều khiến cơm lam trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở triết lý sống gần gũi với thiên nhiên. Từ nguyên liệu đến cách chế biến đều tận dụng những gì núi rừng ban tặng, gần như không tạo ra rác thải hay ảnh hưởng đến môi trường. Đây cũng là nét đẹp trong văn hóa sinh hoạt của đồng bào vùng cao được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Hiện nay, du khách đến các tỉnh như Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái hay Lào Cai đều dễ dàng bắt gặp những quầy bán cơm lam ven đường hoặc tại các khu du lịch cộng đồng. Dù được chế biến để phục vụ khách tham quan, nhiều gia đình vẫn giữ nguyên phương pháp nướng truyền thống bằng than củi thay vì sử dụng bếp hiện đại nhằm bảo tồn trọn vẹn hương vị xưa.

Không ít bản làng còn đưa trải nghiệm tự tay nướng cơm lam vào các tour du lịch cộng đồng. Du khách được cùng người dân vo gạo, chẻ tre, nhóm bếp và chờ đợi từng ống cơm chín trên than hồng. Chính những trải nghiệm ấy giúp món ăn không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức mà còn trở thành cầu nối để hiểu hơn về đời sống, tập quán và văn hóa của đồng bào miền núi.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều món ăn cầu kỳ, cơm lam vẫn giữ nguyên sức hút bởi sự mộc mạc vốn có. Từ món cơm mang theo trong những chuyến đi rừng năm nào, cơm lam hôm nay đã trở thành một trong những đặc sản tiêu biểu của Tây Bắc, góp phần quảng bá văn hóa ẩm thực vùng cao đến với du khách trong và ngoài nước. Đây không chỉ là một món ngon, mà còn là câu chuyện về sự sáng tạo, khả năng thích nghi với thiên nhiên và những giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ qua thời gian.

Hương Việt (Tổng hợp)