Là một trong bốn ngôi đền linh thiêng bậc nhất Nghệ An, đền Bạch Mã tọa lạc tại xã Kim Bảng có quy mô bề thế với hệ thống kiến trúc gồm tam quan, nghi môn, hạ điện, trung điện, thượng điện cùng tả vu, hữu vu.

Nghi môn đền Bạch Mã.

Tam quan bên trái đền nổi bật với 2 cột trụ biểu lớn, các mảng tường đắp nổi hình hổ, voi, ngựa, nghê, rồng... Nghi môn cao hơn 7m, gồm 2 tầng, 3 cửa. Chính môn rộng khoảng 3m, hai mặt đều đắp nổi tượng quan văn và quan võ trong tư thế uy nghiêm.

Trung điện - nơi đặt bàn thờ, hương án và đồ tế lễ được cúng dường cho các vị thần linh. Còn Thượng điện được dành riêng cho lễ cúng với ngai thờ, bài vị thờ thần Bạch Mã.

Trên vì cột 2 đầu hồi ngoài của thượng điện cũng được tạo tác công phu.

Hạ điện được dựng theo kiểu chồng diêm tám mái, đặt trên 4 cột vuông vững chắc, các đầu đao được vuốt cong mềm mại. Trung điện và thượng điện đều có 3 gian, 4 vì kèo, lợp ngói mũi hài. Hệ thống kết cấu gỗ được chạm khắc công phu với nhiều họa tiết rồng, phượng, mây, sóng nước mang đậm nghệ thuật truyền thống.

Nghệ thuật chạm khắc tinh xảo tại đền.

Điểm nổi bật của đền là các mảng chạm khắc gỗ tinh xảo trên kẻ hiên Trung điện và Thượng điện. Nhiều đề tài dân gian như bát quái, long phượng ngậm cuốn thư, cá hóa rồng, rùa đội hoa sen, long mã... được thể hiện sinh động, phản ánh trình độ điêu khắc bậc cao của các nghệ nhân xưa. Trong khi đó, phần chạm khắc ở phía sau và hai bên đền vẫn giữ nguyên bề mặt gỗ mộc, góp phần bảo tồn giá trị nguyên gốc của công trình.

Bát hương cổ tại hạ điện.

Tượng voi đặt ở hai bên tả và hữu ngay khu vực cửa ra vào của di tích.

Đền hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật như long ngai, kiệu rồng, bát bửu, lục lạc, tượng thờ, cổ bồng, nhà vàng, nhà bạc, bát hương... Dưới thời phong kiến, đền Bạch Mã được xếp vào hàng "điển lễ quốc tế" và từng được các triều đại ban hơn 100 đạo sắc phong.

Năm 1994, đền Bạch Mã được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đến năm 2019, lễ hội đền Bạch Mã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trai tráng trổ tài cướp cù trên cát trong lễ hội hàng năm của đền.

Hàng năm, lễ hội đền Bạch Mã diễn ra vào ngày 9 và 10 tháng 2 âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao dân gian như vật cù, kéo co, ném còn, đập niêu, bóng đá, bóng chuyền... góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.

Theo VietNamNet