Cây đàn nước của đồng bào Ca Dong được phục dựng bên hồ Rà Hách - suối Ruông, trở thành điểm nhấn văn hóa tại Khu du lịch sinh thái Thác Lụa

Giữa không gian xanh thẳm của suối Ruông, tiếng nước từ Thác Lụa cao gần 300m không chỉ nuôi dưỡng núi rừng mà còn trở thành “nghệ sĩ” tạo nên những thanh âm mộc mạc. Từng dòng nước được dẫn qua máng tre, tạo lực kéo gần 40 ống lồ ô dài ngắn khác nhau va vào nhau, ngân lên bản nhạc không lời vang vọng giữa đại ngàn.

Không có người gảy đàn, cũng không cần bất kỳ nguồn năng lượng nào, cây đàn nước vẫn đều đặn cất tiếng nhờ sức chảy tự nhiên của dòng suối. Âm thanh khi khoan thai như lời tự tình của núi rừng, lúc dồn dập như tiếng gọi vọng giữa đại ngàn, hòa quyện cùng tiếng chim và tiếng gió, tạo nên một trải nghiệm khó quên đối với du khách.

Cây đàn nước dài gần 9m được đặt bên hồ Rà Hách, suối Ruông là kết quả của quá trình phục dựng do hai nghệ nhân người Ca Dong là ông Đinh Văn Trí và ông Đinh Văn Khoen thực hiện theo đề nghị của chính quyền địa phương. Đây là một trong số rất ít người còn lưu giữ kỹ thuật chế tác loại nhạc cụ truyền thống từng gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào.

Theo nghệ nhân Đinh Văn Trí, nguyên lý vận hành của đàn tuy đơn giản nhưng đòi hỏi sự tính toán tỉ mỉ. Nước được dẫn qua một máng đặt nghiêng, khi đầy sẽ làm máng lật xuống để xả nước rồi tự trở về vị trí ban đầu. Chu trình lặp đi lặp lại liên tục tạo lực kéo và thả sợi dây nối với các ống tre cùng hòn đá đối trọng. Mỗi lần dây chuyển động, các ống lồ ô dao động rồi va vào nhau phát ra âm thanh. Những ống dài tạo âm trầm, ống ngắn phát âm cao, hình thành nhiều cao độ khác nhau.

“Chừng nào nước còn chảy thì đàn còn vang. Khi các bộ phận bị lệch, người làm chỉ cần chỉnh lại để đàn tiếp tục chuyển động”, ông Trí nói. Nếu trước đây toàn bộ cây đàn, từ máng dẫn nước đến hệ thống vận hành đều được làm bằng tre, vỏ cây hoặc mo cau thì trong lần phục dựng này, các nghệ nhân bổ sung thêm một số chi tiết kim loại nhằm tăng độ bền, song vẫn giữ nguyên nguyên lý hoạt động truyền thống.

Đối với người Ca Dong, đàn nước không đơn thuần là một nhạc cụ. Ngày trước, những cây đàn thường được dựng bên suối hoặc gần nương rẫy. Ngoài việc mang đến âm thanh thư giãn sau những giờ lao động, tiếng đàn còn có tác dụng xua đuổi chim muông, thú rừng phá hoại mùa màng. Bà Đinh Thị Ghim, người dân xã Sơn Tây Hạ nhớ lại rằng, mỗi mùa lúa chín, bà con đều dựng đàn nước ở gần ruộng. Mỗi khi tiếng đàn vang lên, chim chóc, khỉ rừng sẽ giật mình bỏ đi, giúp bảo vệ hoa màu.

Giữa không gian xanh của Thác Lụa, cây đàn nước trở thành điểm dừng chân hấp dẫn đối với du khách yêu văn hóa bản địa

Không chỉ phục vụ sản xuất, đàn nước còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Theo TS Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi, tác giả cuốn Dấu xưa lưng chừng núi - Một vùng bản sắc Ca Dong, đàn nước có tên gọi Akhung đheak, được ghép từ nhiều ống nứa, lồ ô với kích thước khác nhau. Người Ca Dong quan niệm tiếng đàn giúp thần Rừng, thần Núi và thần Nước vui lòng, từ đó phù hộ cho dân làng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Trước khi chế tác, người làm đàn đều thực hiện nghi lễ cúng thần.

Trong dân gian còn lưu truyền quan niệm tiếng đàn có thể báo hiệu những điều bất thường xảy ra trong bản làng. Chính bởi mang yếu tố tín ngưỡng nên không phải ai cũng được phép chế tác loại nhạc cụ này. Theo thời gian, cùng với sự thay đổi trong đời sống và phương thức sản xuất, đàn nước dần biến mất khỏi các bản làng. Số người biết chế tác ngày càng ít khiến loại nhạc cụ độc đáo này đứng trước nguy cơ thất truyền. Việc phục dựng tại khu du lịch sinh thái Thác Lụa vì thế không chỉ là khôi phục một nhạc cụ cổ truyền mà còn góp phần lưu giữ ký ức văn hóa của cộng đồng Ca Dong, một trong những cư dân lâu đời trên dãy Trường Sơn với khoảng 20.000 người đang sinh sống tại Quảng Ngãi.

Ông Cao Quốc Tiến, Bí thư Đảng ủy xã Sơn Tây Hạ cho biết, địa phương xác định bảo tồn văn hóa truyền thống phải gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Đàn nước được lựa chọn làm điểm nhấn tại hồ Rà Hách, suối Ruông nhằm tạo thêm trải nghiệm cho du khách, đồng thời khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hóa của đồng bào Ca Dong. “Việc phục dựng đàn nước rất khó khăn vì ngày càng ít người biết làm. Địa phương sẽ tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện để gìn giữ và phát huy giá trị loại nhạc cụ độc đáo này”, ông Tiến chia sẻ.

Giữa đại ngàn Sơn Tây Hạ hôm nay, tiếng đàn nước lại ngân vang theo nhịp chảy của suối nguồn. Những thanh âm mộc mạc ấy không chỉ kể câu chuyện về một nhạc cụ cổ xưa, mà còn nhắc nhớ rằng mỗi giá trị văn hóa được gìn giữ sẽ trở thành nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại, đưa bản sắc Ca Dong lan tỏa đến du khách trên hành trình khám phá miền sơn cước Quảng Ngãi.

Theo Báo Văn Hóa